Tsaar Paul I en zijn gezin.
Franz Gerhard von Kügelgen, 1800. Olieverf op doek, 146 x 215 cm. Museum-Paleis Pavlovsk

Dat Anna Paulowna een kleurrijke koningin was, daar is geen twijfel over mogelijk. Een uitgesproken persoonlijkheid in haar doen en laten maar zeker ook haar uiterlijk: zij liet zich opmaken en lette heel goed op de kleding wat in de 19de eeuw al heel bijzonder was. Zij hield heel veel van blingbling: armbanden, diademen, doekspelden, (oor)hangers, juwelen en sieraden als een samengestelde makelij van Russische materialen die zij voor elke gelegenheid droeg om zo haar keizerlijke status aan te tonen maar ook om te pronken als sierlijke hofdame van haar man, koning Willem II der Nederlanden. Zij was een telg van de Romanov, een adellijke familie binnen de Russische aristocratie. Nu loopt er een tentoonstelling 'Anna Paulowna, kleurrijke koningin' op Paleis Het Loo in Apeldoorn. Voldoende redenen om een bezoek te brengen en kennis te maken met deze kroonprinses en grootvorstin. Wandel je mee?

Anna Paulowna, een zus van de machtige Russische tsaar Alexander I en kleindochter van Catharina De Grote. In 2016 is het 200 jaar geleden dat zij huwde met de Nederlandse prins Willem, de latere koning Willem II. Het beeld van deze prins was op haar netvlies blijven branden. Zij kwam naar Nederland. Anna maakte grote indruk met haar sterke woorden en liet duidelijk weten dat zij een keizerlijke Romanov was. Door haar kreeg het Nederlandse hof meer aanzien binnen Europa. Zij was ook de eerste keizerlijke koningsprinses afkomstig buiten Nederland die met een Nederlands lid van het koningshuis trouwde. Een Russische edelvrouw met zo'n persoonlijke uitstraling en profilering kon Willem alleen maar trots en gevleid zijn. Anna was beeldschoon en elegant die ook nog eens haar respect afdwong. Zij was niet zomaar een bijlage van Willem maar eerder iemand aan het hof met hoge hakken en slepen waar je naar opkeek en rekening mee moest houden! Zij was het aan haar stand verplicht. Een opmerkelijke verschijning die heel veel bewondering en verwondering in het toenmalige koude sobere Nederland heeft veroorzaakt. Zij droeg een tig kostbare juwelen en sieraden, bezat ook grote hoeveelheden parels en dure stenen, een vier meter hoge spiegel en een draagstoel die zij heeft gebruikt in de paleizen... zij bekoren mij helemaal. Het zijn slechts enkele voorbeelden die iedere bezoeker kan bekijken. Andere materiële voorwerpen zoals tijdens haar leven vervaardigde aquarellen, collages en tekeningen die stuk voor stuk nog nooit openbaar zijn getoond, komen eveneens aan bod. Chronologisch en thematisch opgesteld over twee verdiepingen in het westelijke gedeelte van het paleis. Tweetalige infopanelen – in het Engels en het Nederlands – verschaffen voldoende informatie over Anna Paulowna en haar markant gezicht. Niet te veel maar ook niet te weinig. Voor boeiende verhalen en interessante weetjes kan je laten leiden door een audiotour of gids. Je wordt niet overstelpt.

Anna Paulowna die honderd kisten met heel veel weelderige uitzet liet laden op de boot vanuit Sint-Petersburg naar Amsterdam. Zo'n momentum en machtsvertoon hebben de Nederlanders nog nooit eerder meegemaakt. Al haar spullen werden opgeslagen in het jonge koninkrijk Nederland dat samen met het huidige België en Groothertogdom Luxemburg een geheel vormden. De meeste glitter en glamour werden in Brussel bewaard waar Anna uitblonk als een stralende ster. Het noodlot sloeg toe: inbraak in het nieuwe monumentale Paleis van de Oranje in de nacht van 25 op 26 september 1829 en een brand in de nacht van 29 december 1830 in hun voormalige onderkomen. Allemaal drama's die zich in Brussel plaatsvonden en hebben geleid om afscheid te nemen van Brussel. Mede door de Belgische revolutie zal het jonge prinselijk paar nooit meer naar deze stad terugkeren. Naast een gedeelte teruggevonden werden er ook nieuwe stukken gemaakt. Ondanks alles bouwde Anna Paulowna een nieuw leven in Nederland. Een leven van keizerlijke allure aan een prinselijk hof. Het was voor de makers een hele uitdaging om alles te traceren. Ze zijn in hun opzet geslaagd.

Anna Paulowna, een keizerlijke hoogheid vol Russisch tsarenbloed. In het dagelijks leven hield zij zich bezig met liefdadigheid, het land bezoeken en het regelmatig spreken met ambassadeurs en politici. Telkens weer straalde zij als een echte vorstin, uitgedost in quasi Russische hofdracht met goudlamé en hermelijn. Nu is er een tentoonstelling gewijd aan haar op het Paleis Het Loo waar je ook meubels, een parasol, porseleinen serviezen versierd met bloemen, planten, portretten en een landschap, en andere toebehoren aan deze illustere vrouw kan tegenkomen. Het haardscherm met geborduurd Nederlands-Russisch wapen, uit vernikkeld koper met ivoor samowar, een troon en een reeks zakdoeken die in de hoek geborduurd zijn met de letter A van Anna Paulowna heb ik onthouden. Er zijn zelfs persoonlijke bijzondere spullen te zien die vaak nog in functie zijn door de Nederlandse koninklijke familie. Er kwam een goede samenwerking tussen hen en de tentoonstellingsbouwers. Een moeilijke opdracht voor de samenstellers was echter het terugvinden van jurken die Anna Paulowna aantrok. De stoffen waren heel breekbaar en kwetsbaar in deze tijd. Na haar overlijden was het vanzelfsprekend dat de vrouwelijke familieleden en hoge vrouwelijke leden van het hofhouding mochten kiezen wat zij meenamen. Helaas is veel verloren gegaan of kregen een nieuwe bestemming op die manier dat de samenstellers niet konden achterhalen dat het jurken van Anna Paulowna waren. Bijgevolg zal men deze hier niet aantreffen. Begrijpelijk en terecht.

Tijdens haar verhuis bracht Anna Paulowna ook haar koks, zangers en een complete kerkuitrusting mee. Zowel op paleis Soestdijk als op de buitenplaats Buitenrust bracht zij elke dag een bezoek aan de ingerichte kapel voor een mis, speciale gebeurtenissen en gelegenheden. Na het vroegtijdig overlijden van haar man in 1849 leed zij een leven vol eenzaamheid en melancholie. Ver weg van haar geliefde Rusland was de kapel de enige plek waar vrome Anna Paulowna kon bezinnen, bidden en stilstaan. Trouw aan de Russisch-orthodoxe kerk en dit laat je niet zomaar voorbijgaan. Men licht met enkele kerkelijke attributen en gebruiken toe.

Anna Paulowna als model. Van jongs af aan liet zij talrijke miniatuurportretjes maken voor haar verloofde Willem. Wij weten allemaal dat de fotografie nog niet bestond maar deze schilderijen wekten wel zodanig de gevoelens van de jonge prins op dat hij verliefd werd op deze vrouw en onmiddellijk naar Rusland vertrok om haar te ontmoeten. Liefde op het eerste gezicht en hoe ouder zij werden, hoe meer verknocht zij aan elkaar waren. Menige hofschilders hebben Anna Paulowna op het doek vastgelegd en mede door haar Byzantijns-Russische origine werd zij ook nog eens door de Nederlandse bevolking heel erg gewaardeerd. Opmerkelijk zijn het aantal portretten die haar grootheid en schoonheid laten zien maar ook als een keizerlijke hoogheid die heimwee en verlangens heeft.

Special Lady Anna Paulowna en haar malachiet. Malachiet is een typische Russisch mineraal uit de Oeral die zij liet verwerken samen met verguld brons in allerlei meubilair en objecten. De prachtige gifgroene kleur die door de Romanov's werd geliefd om huizen en paleizen te verfraaien. Wij kennen allemaal het Winterpaleis in Sint-Petersburg maar ook bij de expositie maken wij kennis met deze bijzondere smaak. Met dank aan de mensen van Paleis Noordeinde kunnen wij een bont geheel van dergelijke gebruiksvoorwerpen zoals een etagère, inktstel en enkele snuifdozen ontmoeten. Het zijn stuk voor stuk prachtige staaltjes kunst en een lust voor het oog. Kernstukken en pronkstukken kruisen elkaars wegen.

Hoe vulde Anna Paulowna haar dagen op? Als koningin was zij op en top gastvrouw bij de georganiseerde bals en recepties op het Haagse Paleis Kneuterdijk, tevens de koninklijke residentie. Via de tentoonstelling komen wij ook te weten dat zij zich bezighield met het schrijven van een grote hoeveelheid brieven die zij naar haar Russische verwanten stuurde, wandelen en lezen van enige Nederlandse romans. Niet alleen om de taal bij te houden maar ook puur uit interesse en nieuwsgierigheid. De bezoeker krijgt geen voorbeelden van deze handgeschreven egodocumenten voorgeschoteld maar Anna's psalmboek maakt alles weer goed. Een opvallend expositiestuk is de armstoel met haar eigen borduurwerk.

Geboren en gestorven als een Romanov. De laatste jaren bracht Anna Paulowna haar leven door op Paleis Soestdijk. Het verlies van haar dierbaarste zoon en de moeilijke relatie met haar schoondochter leiden tot een teruggetrokken en afwezig leven eerder dan in het openbaar verschijnen. Op 1 maart 1865 zag zij het laatste kaarsje branden op 70-jarige leeftijd op de buitenplaats Buitenrust in Den Haag, een gebouw dat vandaag de dag helaas niet meer bestaat. Naar traditie wordt zij bijgezet in de koninklijke grafkelder in Delft. Een hele ceremonie ging er vooraf. Ook de tentoonstelling wijdt een hoofdstuk aan dit gebeuren door onder meer een gekleurde litho en enkele houtgravures als primaire bron voor te stellen.

Op deze tentoonstelling zijn alleen primaire bronnen te zien (!). Denk maar aan die bijzondere stukken die ik al eerder heb vermeld maar ook enkele geschreven bronnen uit Anna Paulowna's levensperiode worden getoond: een fors evangelieboek en het gezangboekje die gebruikt werd tijdens de inhuldiging tot koningin in 1840 worden getoond. De bezoeker wordt opgeluisterd door toenmalige Byzantijnse en Russisch orthodoxe muziek om de sfeer nog eens extra in de verf te zetten. Ingetogen en indrukwekkend.

Na haar overlijden raakte Anna Paulowna niet zomaar in de vergeethoek. Dat verdient zij helemaal niet. Het eigenzinnige en koppige tsarenbloed kroop alsook in het lichaam van haar nazaten: kleindochter koningin Wilhelmina en later bij de koninginnen Juliana en Beatrix. De huidige Nederlandse koningin Maxima noemt haar als voorbeeld van een glamourkoningin met een intellectuele ontwikkeling en meertaligheid. Op het hof sprak Anna Paulowna vloeiend Frans terwijl zij ook het Duits, Engels, Nederlands en Russisch perfect beheerste.

De bezittingen werden verdeeld onder haar kinderen. De belangrijkste erfgenamen waren dochter Sophie van Oranje-Nassau, zoon Hendrik en de oude zoon Willem die later werd bekroond tot koning Willem III der Nederlanden. Heel veel juwelen werden verkocht, stenen werden uit hun zetting gehaald. Zoals al eerder vermeld werd Buitenrust afgebroken. Gelukkig zijn er foto's overgebleven van haar verblijven die kort na haar overlijden zijn gemaakt. Afgedrukt in groot formaat krijgen wij een selectie te zien op de tentoonstelling. Wat ook wel de moeite waard is om te bekijken: het Haags Gemeentemuseum waar je onder meer Anna Paulowna's juwelenkamer en de Chinese Kamer zal aantreffen, dit even terzijde.

Anna Paulowna: Kleurrijke koningin. Vereeuwigd met allerlei borstbeelden, gelijknamige parken, pleinen, straten, een provinciale weg, een openbaar vervoerstation, een dorp gelegen in de nabijheid van Den Helder in de provincie Noord-Holland tot zelfs een boom en een lied van Rob de Nijs. Zo'n persoonlijkheid en karakter zal je vast en zeker niet vergeten

Deze fascinerende tentoonstelling is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met het Koninklijk Huisarchief en de Koninklijke Verzamelingen, Den Haag. Daarnaast werd er ook een beroep gedaan op enige bruikleengevers van publiek-private collecties. Als kers op de taart schreef conservator Paul Rem een prachtig boek. Niet zomaar een catalogus met opeenvolgende nummers en foto's maar eerder goed gedocumenteerd en wetenschappelijk onderbouwd. Net zoals bij de tentoonstelling is het boek niet hoogdravend met allerlei zware teksten maar eerder leuk met vele plaatjes van onbekende zaken en allerlei schilderijen die opgedoken zijn in de verschillende collecties. Zowel de expositie als het verhaal in het boek zijn ook heel begrijpelijk en verstaanbaar voor ieder van ons. Je hoeft niet per se koningsgezind zijn en/of Oranjegevoel hebben. Leerrijk zonder teveel poespas. Alles overziend is het een absolute aanrader voor jong en oud, bereikbaar en toegankelijk voor het brede publiek (!).

Anna Paulowna: Kleurrijke koningin, tot en met 5 februari 2017 op Paleis Het Loo in Apeldoorn ( Nederland ). Dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 17.00 uur, maandag gesloten, tenzij een feestdag. Nieuwjaarsdag gesloten. https://www.paleishetloo.nl

Kijk mee met onderstaande voorproefje van de tentoonstelling:


© Alle rechten voorbehouden, Catherine Boone, 2016