Samen met Victor Horta is Paul Hankar een van de belangrijkste vertegenwoordigers binnen de Brusselse art nouveau, een kunststroming die tijdens de eeuwwisseling van de 19de en de 20ste eeuw zijn hoogtij viert. Tot deze nieuwe generatie behoren ook Ernest Blérot, Jules Brunfaut, de gebroeders Delune en Octave Van Rysselberghe. Deze laatste was de broer van Charles, de architect van het Museum van Schone Kunsten in Gent, en Théo, de meester van het Belgische pointillisme dit even terzijde. Ieder architect heeft zijn eigen persoonlijke stijl, een fenomeen dat tot de rijke verscheidenheid van het Brusselse art nouveau-landschap bijdraagt. Opdrachtgevers komen uit alle lagen van de bevolking: advocaten, amateur-kunstfotografen, bevriende kunstenaars, grote mecenassen, politici tot zelfs de toenmalige koning, Leopold II van België. Stuk voor stuk worden gebouwen voor diverse doeleinden opgetrokken die nog eens de zintuigen prikkelen door een opvallende interieur en exterieur tegelijkertijd baanbrekend en duurzaam. De meeste art nouveau-architectuur ontmoeten wij in de plaatsen Brussel, Elsene, Sint-Gilles, Ukkel en Watermaal-Bosvoorde maar ook in de steden Antwerpen, Berchem, Blankenberge, Gent, Luik en Oostende zal deze kunststroming zich een weg banen tussen al het fraais. In dit schrijven zullen wij kennis maken met de woning van Albert Ciamberlani, een verwezenlijking van de al genoemde Paul Hankar.

Opdrachtgever en opdrachtnemer

Albert Ciamberlani ziet het levenslicht op 13 mei 1864. De naam klinkt heel Italiaans. Precies, de familie Ciamberlani maakt onderdeel uit van de rijke aristocratie uit het Italiaanse Bologna. Zijn grootvader Vincenzo is de eerste telg die naar België verhuist. Zijn diplomatieke relaties staan hoog aangeschreven bij de paus. Kleinzoon Albert voelt zich niet echt thuis hierin en kiest de weg van de artistieke wereld in te gaan. Als afgestudeerde aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Brussel werkt de jonge Ciamberlani mee aan de decoratie van het Justitiepaleis in Brussel en realiseert enkele mozaïeken voor de halfcirkelvormige gaanderijen van het gebouwencomplex van het Jubelpark.

Hij maakt zijn naam van kunstschilder waar: zijn debuut 'De Landbouw' dateert uit het jaar 1888 en doet denken aan het realisme van Constantin Meunier. Het jaar 1892 markeert een nieuw geluid in zijn carrière: Albert Ciamberlani maakt kennis met het idealisme en symbolisme om op die manier door te groeien naar een verhoogde belangstelling voor de art nouveau in het jaar 1897. Allegorieën en landschappen zijn de favoriete onderwerpen van welke men enige schilderijen op doek in het Brusselse Fin de Siècle museum en verspreid over heel België in enige bekende en minder bekende musea kan bekijken en bestuderen. Daarnaast staat Albert Ciamberlani ook bekend als plafond- en wandschilder.

Zijn moeder Jeanne Peleman die ondertussen weduwe is geworden, dient een bouwaanvraag in aan de gemeente Elsene voor de bouw van twee woningen voor haar zonen Albert en José, weliswaar ieder apart maar in elkaars omgeving. Deze bijzondere opdracht van ontwerpen en realiseren wordt toegewezen aan de jonge architect Paul Hankar. Zo zogezegd, zo gedaan.

Links: detail van de metalen bevestigingsbalken of blokkelen net onder de dakrand
Rechts: zesde medaillon uit de werken van Herakles

Stijlvol en vernieuwend

Wij keren terug naar de jaren '90 van de 19de eeuw. In het jaar 1893 luidt Paul Hankar met zijn eigen woning het begin in van de art nouveau waarbij originele decoratieve elementen worden vermengd met zichtbare fijne metalen structuren. Het gebruik van een bow-window of erker, een smeedijzeren balustrade, verschillende bouwstenen en de sgraffiti zijn helemaal nieuw voor de buitenhuisarchitectuur. Bij deze laatste kunstuiting wordt in verse mortel een lijntekening gekrast en ingekleurd volgens de frescotechniek. De vlakke lijntekening overheerst samen met een gelijkmatig kleurgebruik. Paul Cauchie en Adolphe Crespin zijn vakspecialisten maar dat vertel ik je later meer over.

In kader van het project 'De moderne stad' zijn de plaatsen Elsene en Sint-Gillis, twee van de 19 tweetalige gemeentes die samen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest vormen, alsook niet gespaard van een nieuwe urbanisatie. Pleinen, straten en wegen worden aangelegd en/of getrokken. Deze verstedelijking gaat ook gepaard met de constructie van allerlei gebouwen die stuk voor stuk uit de steigers zullen komen. Paul Hankar heeft al indruk gemaakt met zijn eigen huis in de Defacqzstraat te Sint-Gilles, de woning Zegers-Regnard langs de Charleroise Steenweg op dezelfde plaats, een Cité des Artistes in Westende en een sanatorium in Kraainem, allen tot stand gekomen tussen de jaren 1893 en 1897. Terug in zijn tekenzaal krijgt Hankar vrij spel om de woning Ciamberlani te ontwerpen en construeren. Er wordt rekening gehouden met de uitzonderlijke breedte voor het huis: het beslaat ongeveer 12 meter en dat is best veel voor de normen en waarden van een woning uit deze periode. Het is ook de tijd dat de architecten en bouwmeesters hun ruimte optimaal benutten met enkele innovaties en nieuwigheden. Daarnaast zal de woning Albert Ciamberlani schoonheid en voortreffelijkheid uitstralen die nog nooit eerder zijn getoond, een pronkstuk voor de straat als het ware.

Links: detail sgraffi: kind wijst naar gouden bloem
Rechts: detail rechthoekige raam op de hoofdetage

De eerste steen is gelegd

Het jaar 1897 markeert een mijlpaal voor Albert Ciamberlani en Paul Hankar. Er ontstaat een nauwe samenwerking als basis voor nog meer succes. Als locatie kiest men de straat waar Paul Hankar al eerder zijn woning liet bouwen: de Defacqzstraat die tegenwoordig is opgedeeld in twee delen: een gedeelte bevindt zich op het grondgebied van de gemeente Sint-Gilles terwijl het andere deel behoort tot de gemeente Elsene. De Defacqzstraat is vernoemd naar Eugène Defacqz, magistraat, eerste voorzitter van het Hof van Cassatie en vrijmetselaar. Sinds eind jaren '80 van de 19de eeuw vindt de bouwwoede zijn beslag in deze straat waar tal van woningen in aanbouw zijn. En, het moet gezegd worden, aan geschikte grond voor bouw-ondernemers en speculanten is voorlopig geen gebrek.

Net als veel van zijn tijdgenoten breekt de architect met het historisme waarbij men terugblikt op het verleden en decoraties ontleent aan diverse vroegere stijlperioden. Gericht en stelselmatig raakt Hankar gefascineerd door een eigen geometrische vormgeving met kleurige accenten. Het gebouw is een knap staaltje architectuur in evenwicht en harmonie. Hierdoor ontstaat ook een nieuw schoonheidsideaal. Paul Hankar streeft naar een synthese in de plastische kunsten. Deze opvatting vind je ook bij het huis Ciamberlani terug. Hiervoor maakt Hankar gebruik van bouwmaterialen van diverse vormen die ook nog eens verschillend van aard zijn. De gevel wordt gemaakt van lichtgrijze geëmailleerde baksteen in dikformaat en gele zandsteen vermengd met sierlijk smeedijzer in de balkon balustrade en twee sgraffito die elk een bijzonder beeld voorstellen.

Oosterse invloeden en technieken vinden hun weg in de art nouveau. Ook Hankar ontsnapt er niet aan. Japanse en Moorse vormen kruisen elkaars wegen. Terwijl de onderste woonlaag wordt uitgerust met vier rechthoekige ramen, is de eerste etage van een ander specifiek niveau. De twee opvallende hoefijzervormige ramen die aan iedere voorganger wordt geshowd, zijn sowieso een blikvanger en zorgen voor een stoere uitstraling. Witte geëmailleerde baksteen en de daarbij horende sgraffiti tussen deze twee ramen nemen de geveloppervlak in beslag met een maximale hoogte van 10 meter bij nadering. Hiervoor werkt men heel nauwkeurig en zorgvuldig. Het team van architect Hankar bestaat alleen maar uit mensen die naast deskundigheid ook een dosis creativiteit, flexibiliteit en resultaatgerichtheid hebben. Een voor een werken ze heel zelfstandig, zijn kritisch en maatschappelijk geïnteresseerd.

Met veel genoegen draagt Albert Ciamberlani zijn steentje bij aan de verfraaiing van zijn woning: hij ontwerpt de grote sgraffiti die alle karakteristieken van een monumentaal schilderwerk heeft. Het wordt door Adolphe Crespin, een getalenteerd maker van fresco-schilderingen, verder uitgewerkt. Als innovatieve denkers laten zij zich inspireren door de cyclus van de natuur. Dat is helemaal niets mis mee, het is de tijdgeest. Het stelt een tafereel met allerlei bomen, gebladerte en vruchten voor die de twee ronde vensterbogen perfect omsluiten. Naast plantenmotieven poseren er ook twee pauwen in een boom. De pauw als symbool van de vernieuwing van het leven is een regelmatig terugkerend onderwerp binnen de art nouveau-beweging. Denk maar aan de illustraties van Aubrey Beardsley voor het toneelstuk Salomé van Oscar Wilde, het glaswerk van Louis Comfort Tiffany tot een eetbord geïllustreerd door Walter Crane. De twee vogels worden vergezeld door een jong stel met een kind die met de hand wijst naar een 'gouden bloem' die warmte, kleur en geluk brengt! De bovenste verdiepingen zijn bekleed met zeven medaillons die de werken van Herakles voorstellen maar het zijn vooral de metalen bevestigingsbalken of blokkelen net onder de dakrand die voor de nodige aandacht zorgen. Het zijn diagonale verbindingen die palen verbinden met dakbalken of spanhout. Alles overziend is Albert Ciamberlani heel tevreden met het resultaat. Zijn woning oogt nieuw, met een bijzondere uitstraling qua exterieur door de gevel met al zijn genoemde decoratieve en sfeervolle elementen en qua interieur door de lichte ruimten die alsook door Hankar en zijn team wordt ingekleed.

Links: detail balustrade met hoefijzervormige raam
Rechts: getoogd venster op straatniveau

Comfortabel en eigentijds

Paul Hankar is ook verantwoordelijk voor de interieurdecoratie. Het oogt allemaal gezellig, modern, sfeervol, spectaculair, informatief en naar de smaak van Ciamberlani ingericht. Doordat er nog geen sprake van elektriciteit is, speelt licht in het interieur een belangrijke rol. Hankar lost dat heel professioneel en vakkundig op. Kamers met grote raampartijen zoals het inrichten van een veranda met luifel die extra licht naar de eetzaal zal brengen, het centrale gedeelte van de woning. Door het bruin hout te vernissen voorziet hij dat van een licht glanzende, ondoordringbare laag. Tevens frapperen de turquoise muren die als stijlvolle blikvanger schitteren in het huis. Het is een kleur die heel vaak in de Chinese kunst voorkomt. Dat heeft een extra bewijs geleverd dat Hankar en zijn team een grote voorstander van oriëntaalse kunst zijn. In het jaar 1897 is de woning Ciamberlani kant en klaar en volledig afgewerkt. Een modern huis in een mooie omgeving. Laat je lekker inspireren!

Het succes van Albert Ciamberlani stijgt naar ongekende hoogte. Bekend als decorateur en heeft al diverse exclusieve exposities in binnen- en buitenland op zijn naam staan. Ook Paul Hankar bouwt verder. De volgende jaren haalt de architect aan de lopende band opdrachten binnen: woning en atelier Janssens in de Defacqzstraat 50, het landhuis van Philippe Wolfers te Overijse of een herenhuis voor José Ciamberlani aan de Paul Emile Jansonstraat, Elsene zijn slechts enkele voorbeelden. Op 17 januari 1901 heeft hij zijn laatste kaarsje uitgeblazen en heeft zijn laatste rustplaats op de begraafplaats van Dieweg in de Belgische gemeente Ukkel in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest gekregen. Een charmante en joviale maar bovenal een uiterst bekwame persoonlijkheid is heengegaan.

Links: Twee gekoppelde gietijzeren zuiltjes met rechthoekige bandvensters
Rechts: Uitspringend bouwdeel van steen als drager van de constructie

Verbouwingen, renovatie, restauratie en onderhoud

Wanneer een huis een nieuwe bewoner ontvangt, worden enkele ingrijpende veranderingen aan het gebouw aangebracht. Dat geldt ook voor deze woning. Een groot aantal meubilair en inrichtingselementen zijn verloren gegaan of krijgen een nieuwe bestemming in een museum. In de collectie 'Decoratieve kunsten' van het huidige Museum d'Orsay in de Franse hoofdplaats Parijs kan men kennis maken met de oorspronkelijke eiken eetkamertafel behandeld met een roodbruine mahonie kleur. Opmerkelijk zijn de vierkanten vormen op het tafelblad en de tafelpoten die ons doen denken aan conische zuilen versierd met ringen aan de onderkant en een uitgewerkt kapiteel als kopstuk of bovenbeëindiging. De schilderijen van Ciamberlani langs de trapruimte worden in het Brusselse Fin de Siècle museum opgehangen op het zelfde moment bevindt zich de wandkast dienstdoend als bibliotheek- en buffetkast ontworpen en vervaardigd voor dit woonhuis in het Design museum te Gent.

In het 1927 krijgt de architect Adrien Blomme de opdracht om het huis volledig opnieuw in te richten. De bewoner wilt graag een en ander in de woning aanpassen. Naar zijn eigen smaak en wensen. De rijke uitstraling van de lambrisering en de trap worden verwijderd en vervangen door art deco en neo-Vlaamse barokelementen. Tevens moeten de lineaire ornamenten, de herhaalde geometrische vormen, de verticale slankheid van de verhoudingen hun plaats inruilen voor meer intieme en rustgevende ruimtes. Groene tinten brengen de frisheid en de gezondheid van de natuur in het huis.

Tussen de jaren 2004 en 2009 is het monument grondig gerestaureerd. Met name het exterieur van het honderdtwintig jaar oude gebouw is in oude luister hersteld: warm bruin, grijs en wit tinten overheersen weer de voorgevel waar ook de mortellaag voor de sgraffito is hersteld, verstevigd, gereinigd en afgewerkt zodat de tekeningen weer heel goed zichtbaar zijn. De piano nobile aan de achterzijde van het gebouw wordt in oorspronkelijke staat hersteld zodat meer licht zal binnenkomen. Ook wordt de tuin in een nieuw jasje gestoken. Momenteel wordt de woning door een uit Parijs afkomstige familie bewoond. Hiermee eindig ik mijn verhaal. Ik hoop dat jij samen met mij heb genoten van al deze prachtige staaltjes kunst die een lust voor de zintuigen zijn. Dat zijn allemaal voldoende redenen om een bezoek te brengen en kennis te maken met onderstaande YouTube film over het huis Ciamberlani. Ga je mee?

Literatuur:

Paul Hankar: boegbeeld en visitekaartje / Catherine Boone. - Gent: Catherine Boone, 2016. - 10 p. - Onuitgegeven studie. - Digitale versie: Paul Hankar

Hankar et l'hôtel Ciamberlani : un palais déguisé en maison de ville / François Loyer, Vincent Heymans, Hélène Guéné en anderen. – Bruxelles : Aparté, 2009. – 143 p. : illustraties

Paul Hankar : la naissance de l'Art nouveau / François Loyer. – Bruxelles : Archives d'architecture moderne, 1986. – 542 p.: ill. en noir et couleur

Albert Ciamberlani : sa vie, son oeuvre / Vanbellingen, Guy. – Bruxelles : Académie royale de Belgique, 1993. – 238 p.: ill.

Film, foto's en tekst: © Alle rechten voorbehouden, Catherine Boone, 2017